Po czym poznać, że szkolenie przyniosło rzeczywisty efekt?

Michał Rutkowski • dla kadry kierowniczej i inspektorów ochrony danych • opublikowano 6 sierpnia 2026 • aktualizacja 20 października 2026 • 8 min czytania

Porozmawiajmy

Zastanawiasz się, jak to wygląda w Twojej organizacji? Napisz — odpowiem osobiście.

Krótka odpowiedź

Po tym, że zmieniło się zachowanie ludzi w konkretnych sytuacjach. Zmianę widać w danych zbieranych niezależnie od szkolenia, gdy porówna się stan sprzed zajęć z pomiarem powtórzonym po kilku miesiącach. Frekwencja, wynik testu końcowego i ocena zajęć opisują przebieg szkolenia, nie jego skutek. Ocena skuteczności nie jest przy tym wyłącznie sprawą zarządczą. RODO wymienia regularne testowanie, mierzenie i ocenianie skuteczności środków technicznych oraz organizacyjnych mających zapewnić bezpieczeństwo przetwarzania wśród środków wdrażanych w stosownym przypadku (art. 32 ust. 1 lit. d). Ustawa o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (KSC) wymienia polityki i procedury oceny skuteczności środków jako odrębny element systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji, który co do zasady wdrażają podmioty kluczowe i ważne (art. 8 ust. 1 pkt 2 lit. h).

Dlaczego to pytanie w ogóle powstaje

Pytanie pada zwykle w dwóch momentach. Pierwszy to rozmowa o budżecie, kiedy zarząd chce wiedzieć, co organizacja dostała za pieniądze wydane na szkolenia. Drugi jest trudniejszy. Po incydencie okazuje się, że błąd popełniły osoby przeszkolone. Ich udział w zajęciach był udokumentowany. W obu sytuacjach organizacja ma komplet dowodów na to, że szkolenie się odbyło. Nie ma natomiast niczego, co pokazywałoby, co się po nim zmieniło.

Źródłem wątpliwości jest sposób, w jaki przepisy formułują obowiązek. Poza corocznym szkoleniem kierownika podmiotu i osoby, której powierzono jego obowiązki w zakresie cyberbezpieczeństwa (art. 8e ust. 1 i 3 ustawy o KSC), przepisy opisują szkolenie personelu przede wszystkim wymaganym rezultatem. Kierownik podmiotu kluczowego lub ważnego zapewnia, że personel jest świadomy obowiązków z zakresu cyberbezpieczeństwa i zna wewnętrzne regulacje podmiotu w tym zakresie (art. 8d pkt 4 ustawy o KSC). Edukację personelu ustawa wymienia przy tym wśród środków systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji, bez opisu jej formy (art. 8 ust. 1 pkt 2 lit. i). Administrator danych wdraża środki odpowiednie do ryzyka, aby przetwarzanie odbywało się zgodnie z RODO i aby móc to wykazać (art. 24 ust. 1 RODO). Szkolenie jest jednym z narzędzi prowadzących do tego stanu, a nie stanem samym w sobie.

Dyrektywa NIS2 nazywa wprost zdolność, którą szkolenie ma dać. Członkowie organu zarządzającego mają odbywać regularne szkolenia „w celu zdobycia wystarczającej wiedzy i umiejętności pozwalających im rozpoznać ryzyko i ocenić praktyki zarządzania ryzykiem w cyberbezpieczeństwie oraz ich wpływ na usługi świadczone przez dany podmiot” (art. 20 ust. 2). To jest gotowe kryterium oceny. Jeżeli po szkoleniu członek zarządu nadal nie potrafi ocenić, czy przyjęte środki odpowiadają ryzyku organizacji, cel wskazany w dyrektywie nie został osiągnięty mimo podpisanego zaświadczenia.

Zapamiętaj

Zaświadczenie o udziale jest dowodem obecności, nie dowodem kompetencji.

Rozróżnienie tych dwóch rzeczy jest podstawą oceny szkolenia.

Co trzeba ustalić przed decyzją

Co konkretnie miało się zmienić

Efektu nie da się zmierzyć, jeżeli przed szkoleniem nikt nie zapisał, co ma być inaczej. „Podniesienie świadomości” nie jest celem sprawdzalnym. Nie wskazuje osoby, sytuacji ani zachowania.

Cel sprawdzalny opisuje zachowanie w konkretnym procesie. W organizacji z rozproszoną obsługą klienta może to być weryfikacja adresata przed wysłaniem dokumentu zawierającego dane osobowe. W zespole finansowym — potwierdzenie zmiany numeru rachunku innym kanałem niż ten, którym przyszła prośba. W gronie właścicieli procesów — zgłoszenie nowego przetwarzania do oceny przed uruchomieniem, a nie po pierwszej skardze.

Ten zapis rozstrzyga też o formie zajęć. Zachowanie zmienia się na ćwiczeniu wykonywanym w warunkach zbliżonych do realnych, rzadziej po wykładzie o zasadach ogólnych.

Jaki był stan przed szkoleniem

Bez punktu odniesienia każdy późniejszy wynik jest liczbą bez znaczenia. Odsetek zgłoszonych podejrzanych wiadomości jest wynikiem dobrym albo złym dopiero w zestawieniu z tym, co ta sama organizacja notowała wcześniej.

Dane potrzebne do zbudowania punktu odniesienia organizacja zwykle już ma. Rejestr naruszeń prowadzony na podstawie art. 33 ust. 5 RODO obejmuje wszystkie naruszenia, także te niezgłoszone organowi, więc pokazuje powtarzalność błędów danego typu. Do tego dochodzą wewnętrzne zgłoszenia do zespołu bezpieczeństwa oraz sprawy kierowane do inspektora ochrony danych. Jeżeli organizacja dopiero porządkuje sposób rozpoznawania i kwalifikowania takich zdarzeń, uporządkowanie oceny incydentów i naruszeń jest krokiem wcześniejszym niż pomiar skuteczności szkoleń. Bez wiarygodnego rejestru mierzy się jakość ewidencji, a nie zachowanie ludzi.

Które dane pokazują efekt, a które tylko aktywność

Podział wskaźników na aktywność i efekt jest oceną praktyczną opartą na typowym układzie średniej i dużej organizacji. Nie wynika z przepisu i wymaga dopasowania do procesów oraz ryzyk konkretnego podmiotu.

ObszarWskaźnik aktywnościWskaźnik efektu
Poczta elektroniczna i phishingOdsetek osób, które ukończyły moduł szkoleniowyUdział podejrzanych wiadomości zgłoszonych przez pracowników oraz czas od doręczenia do pierwszego zgłoszenia
Błędy w korespondencjiWynik testu wiedzy o zasadach wysyłkiLiczba zdarzeń tego samego typu w rejestrze naruszeń w kolejnych okresach
Rozpoznawanie naruszeńLiczba godzin zajęćUdział zdarzeń wykrytych przez pracowników zamiast przez dział IT lub przez osobę, której dane dotyczą
Nowe procesy i systemyObecność właścicieli procesów na warsztacieLiczba przetwarzań zgłoszonych do oceny przed uruchomieniem
Kierownik podmiotu i osoba z art. 8e ust. 1 (KSC)Udokumentowany udział w szkoleniu (art. 8e ust. 3)Decyzje podjęte po szkoleniu w sprawie systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji, przydział zadań i nadzór nad ich wykonaniem (art. 8d pkt 1 i 3)

Wskaźniki z drugiej kolumny są potrzebne, bo opisują przebieg i zasięg programu. Rozstrzygające są jednak wskaźniki z kolumny trzeciej, ponieważ tylko one mówią o zachowaniu. Ostatni wiersz pokazuje to najostrzej. Ustawa wymaga udokumentowania udziału w szkoleniu (art. 8e ust. 3). Zakres szkolenia obejmuje natomiast wykonywanie obowiązków wymienionych w art. 8e ust. 2, w tym zadań z art. 8d. Po ich wykonywaniu widać skutek szkolenia.

Punktem odniesienia przy budowie takiego zestawu bywa AR-in-a-Box, czyli pakiet narzędzi Agencji Unii Europejskiej do spraw Cyberbezpieczeństwa (ENISA) dla programów podnoszenia świadomości. Pakiet opisuje każdy miernik między innymi przez wskaźniki i sposób pomiaru. Kluczowych wskaźników efektywności (KPI) jest w nim pięć. Obok zasięgu działań i osiągniętej zmiany zachowania są to wsparcie multiplikatorów, odbiór publiczny i trwałość. To dobra praktyka, nie wymóg prawny. Jej wartość polega na tym, że każe ustalić mierniki przed uruchomieniem programu, a nie po nim.

Kiedy mierzyć

Pomiar bezpośrednio po zajęciach mierzy zapamiętanie treści. Pomiar po kilku miesiącach mierzy zmianę zachowania, czyli to, o co w szkoleniu chodziło. Program rozliczany wyłącznie testem końcowym daje więc obraz systematycznie lepszy od stanu faktycznego.

Drugie zastrzeżenie dotyczy pojedynczego wyniku. Jedno badanie nie odróżnia efektu szkolenia od sezonowości, zmiany w ruchu poczty czy kampanii, która akurat trafiła w organizację. Wniosek daje dopiero seria pomiarów prowadzona w tym samym rytmie, a to wymaga wcześniejszego ustalenia, kto ją prowadzi i skąd bierze dane.

Co zrobić, gdy efektu nie widać

Brak zmiany nie oznacza automatycznie, że szkolenie było złe. Możliwe są trzy wyjaśnienia i warto je sprawdzać w tej kolejności.

  1. Miernik mierzy nie to. Wzrost liczby zgłoszeń bywa odczytywany jako pogorszenie, choć może też oznaczać, że ludzie zaczęli zgłaszać zamiast ukrywać.
  2. Proces wymusza obejście. Jeżeli poprawne zachowanie zajmuje więcej czasu niż niepoprawne albo wymaga uprawnień, których pracownik nie ma, szkolenie tego nie odwróci.
  3. Szkolenie nie odpowiadało sytuacji. Materiał ogólny, przygotowany bez wiedzy o procesach organizacji, nie zmienia zachowania w żadnym z nich.

Kolejność ma znaczenie praktyczne. Powtórzenie szkolenia jest najczęstszą reakcją na brak efektu i najrzadziej trafną, bo dwa pierwsze wyjaśnienia leżą poza salą szkoleniową.

Czym udokumentować efekt, a nie sam udział

Zasada rozliczalności (art. 5 ust. 2 RODO) przenosi ciężar dowodu na administratora. W reżimie cyberbezpieczeństwa odpowiada jej wymóg posiadania polityk i procedur oceny skuteczności środków (art. 8 ust. 1 pkt 2 lit. h ustawy o KSC). Nie dotyczy to podmiotów, które zamiast art. 8 ust. 1 wdrażają system zgodny z załącznikiem nr 4 (art. 8 ust. 3), ani sektora bankowości i infrastruktury rynków finansowych (art. 8i ust. 1). W obu reżimach dokumentem jest nie tylko wynik, ale też ślad decyzji, którą wynik uruchomił.

Wartość dowodową ma zestaw, który pozwala odtworzyć rozumowanie. Składają się na niego cel szkolenia zapisany jako zachowanie, wynik pomiaru sprzed i po zajęciach, wniosek z porównania oraz decyzja podjęta na tej podstawie wraz z datą. W podmiotach kluczowych i ważnych udokumentowanie udziału kierownika w szkoleniu pozostaje samodzielnym obowiązkiem (art. 8e ust. 3 ustawy o KSC). Zapis udziału pokazuje, że szkolenie się odbyło, a nie że coś zmieniło. Jak prowadzić ten zapis, opisuje materiał Jak udokumentować szkolenie, żeby było dowodem dla organu?.

W organizacji, która wyznaczyła inspektora ochrony danych, monitorowanie tego obszaru ma przypisanego adresata. Monitorowanie przestrzegania przepisów przez inspektora ochrony danych obejmuje wprost działania zwiększające świadomość, szkolenia personelu uczestniczącego w operacjach przetwarzania „oraz powiązane z tym audyty” (art. 39 ust. 1 lit. b RODO). Audyt programu szkoleń mieści się więc w zadaniach inspektora. Obowiązek oceny skuteczności środków ciąży jednak na administratorze (art. 24 ust. 1 i art. 32 ust. 1 lit. d RODO).

Praktyka nadzorcza pokazuje skutki braku regularnej oceny skuteczności. W decyzji DKN.5131.34.2023 z 13 czerwca 2026 r. Prezes UODO ustalił, że przed naruszeniem administrator nie testował regularnie ani nie mierzył skuteczności środków mających zapewnić bezpieczeństwo przetwarzania. Analizę ryzyka, nowe procedury i szkolenia pracowników administrator wprowadził dopiero po ujawnieniu naruszenia, w trakcie postępowania. Prezes UODO uwzględnił te działania na korzyść administratora jako okoliczność łagodzącą (art. 83 ust. 2 lit. k RODO) i obniżył karę o 50 %. Naruszenie przepisów RODO stwierdził jednak za cały okres od 25 maja 2018 r. do usunięcia stanu niezgodności w 2023 r. Działania podjęte po zdarzeniu mogą więc obniżyć karę, ale nie zastępują dowodu z okresu, którego dotyczy postępowanie.

Warstwa przejściowa ma znaczenie dla planowania pomiaru. Podmioty, które w dniu wejścia w życie nowelizacji ustawy o KSC spełniały przesłanki uznania za podmiot kluczowy albo ważny, realizują obowiązki z rozdziału 3 w terminie 12 miesięcy od jej wejścia w życie. Obowiązki te obejmują między innymi wdrożenie systemu zarządzania bezpieczeństwem informacji, a termin upływa 3 kwietnia 2027 r. Organizacja, która zacznie mierzyć skuteczność dopiero pod koniec tego okresu, nie będzie miała punktu odniesienia sprzed wdrożenia systemu.

Najczęstsze błędy

  • Mylenie oceny szkolenia z oceną efektu. Ankieta satysfakcji mówi, jak uczestnicy ocenili prowadzącego. O zachowaniu po powrocie do pracy nie mówi nic.
  • Pomiar wyłącznie w dniu szkolenia. Test tuż po zajęciach sprawdza pamięć krótkotrwałą i systematycznie zawyża obraz programu.
  • Traktowanie wzrostu liczby zgłoszeń jako złego wyniku. Może to być pierwszy widoczny objaw działającego szkolenia, a nie pogorszenia stanu bezpieczeństwa.
  • Mierzenie całej organizacji jednym wskaźnikiem. Uśredniony wynik ukrywa zespół, w którym nic się nie zmieniło, a to właśnie on wyznacza ryzyko.
  • Zamykanie sprawy powtórką szkolenia. Bez sprawdzenia, czy problem leży w procesie, kolejne zajęcia dokładają dowód aktywności i nie zmieniają wyniku.

Wnioski i dalsze kroki

Na pytanie „czy szkolenie zadziałało” da się odpowiedzieć dopiero po ustaleniu, co miało się zmienić i skąd to będzie widać. Organizacja, która ustali to przed zamówieniem zajęć, dostaje dwie rzeczy naraz. Są to program dopasowany do własnych procesów oraz dowód skuteczności szkolenia jako środka organizacyjnego.

Kolejność, która sprawdza się przy porządkowaniu tego obszaru.

  1. Zapisz cel każdego szkolenia jako zachowanie w konkretnym procesie, a nie jako temat zajęć.
  2. Ustal punkt odniesienia z danych, które już masz. Są to rejestr naruszeń, zgłoszenia wewnętrzne i sprawy kierowane do inspektora.
  3. Wybierz dla każdej grupy jeden wskaźnik efektu i jeden wskaźnik aktywności — pierwszy do wniosków, drugi do wykazania zasięgu.
  4. Zaplanuj drugi pomiar w odstępie kilku miesięcy i wskaż osobę, która go wykona.
  5. Zanim zamówisz powtórkę, sprawdź, czy poprawne zachowanie jest w danym procesie wykonalne.
  6. Zapisz decyzję podjętą na podstawie wyniku wraz z datą — to ona pokazuje, że wynik do czegoś posłużył.

Po przejściu tych kroków ocena szkolenia przestaje zależeć od wrażenia po zajęciach. Organizacja pokazuje, co się zmieniło, na czym to widać i co postanowiła zrobić dalej.

Materiały powiązane

Źródła

  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO), art. 5 ust. 2, art. 24 ust. 1, art. 32 ust. 1 lit. d, art. 39 ust. 1 lit. b i art. 83 ust. 2 lit. k, tekst skonsolidowany — EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
  • Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, art. 8 ust. 1 pkt 2 i ust. 3, art. 8d, art. 8e, art. 8i ust. 1 i załącznik nr 4, tekst ujednolicony — Kancelaria Sejmu, ISAP: isap.sejm.gov.pl
  • Ustawa z dnia 23 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 252), art. 33 ust. 1 — Dziennik Ustaw: dziennikustaw.gov.pl
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 (NIS2), art. 20 ust. 2 i art. 21 ust. 2 — EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
  • Decyzja Prezesa UODO DKN.5131.34.2023 z 13 czerwca 2026 r. — baza orzeczeń Urzędu Ochrony Danych Osobowych: orzeczenia.uodo.gov.pl
  • AR-in-a-Box — zestaw narzędzi do budowy programów podnoszenia świadomości wraz z proponowanymi wskaźnikami oceny ich skuteczności, wersja 3 (2023) — Agencja Unii Europejskiej ds. Cyberbezpieczeństwa (ENISA): enisa.europa.eu

Ustalmy, po czym poznasz efekt kolejnego szkolenia

Jeżeli program szkoleń w Twojej organizacji kończy się dziś na liście obecności, zacznijmy od nazwania zachowań, które mają się zmienić. Potem wskażemy dane, w których tę zmianę będzie widać. Szkolenia i warsztaty projektujemy od tego ustalenia, a nie od tematu zajęć.

Autor

Michał Rutkowski — LabLogic. Łączy perspektywę prawną, organizacyjną i technologiczną w pracy z zarządami średnich i dużych organizacji: wsparcie i pełnienie funkcji IOD/DPO, przygotowanie do NIS2 i KSC, reakcja na incydenty, audyty i szkolenia. Kontakt: M.Rutkowski@LabLogic.pl · LinkedIn

Materiał ma charakter ogólny i edukacyjny. Nie stanowi indywidualnej opinii prawnej ani rekomendacji dla konkretnej organizacji. Zakres obowiązków należy ocenić z uwzględnieniem jej sytuacji.

Stan prawny: listopad 2026.

Przewijanie do góry