Czy narzędzie AI, którego używamy, jest systemem wysokiego ryzyka?

Dlaczego to pytanie w ogóle powstaje

Rozporządzenie 2026/1744 przesunęło stosowanie wymogów dla systemów wysokiego ryzyka. Rozdział III sekcje 1–3 stosuje się od 2 grudnia 2027 r. wobec systemów z załącznika III i od 2 sierpnia 2028 r. wobec systemów z załącznika I. Przesunięcie objęło również same zasady klasyfikacji, ponieważ art. 6 należy do sekcji pierwszej tego rozdziału. Do operatorów systemów AI wysokiego ryzyka wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku przed tymi datami, w tym do podmiotów stosujących, rozporządzenie stosuje się dopiero po istotnej zmianie w projekcie tych systemów (art. 111 ust. 2). Zakazy z art. 5 stosuje się do tych systemów bez tego ograniczenia. W każdym razie przy systemach wysokiego ryzyka przeznaczonych do wykorzystywania przez organy publiczne dostawcy i podmioty stosujące podejmują niezbędne kroki, aby zapewnić zgodność do 2 sierpnia 2030 r. Łatwo odczytać te zmiany jako powód do odłożenia tematu.

Odłożyć można wdrożenie wymogów, nie ustalenie zakresu. Wymogi z rozdziału III, za których spełnienie odpowiada dostawca, sięgają od jakości danych po ocenę zgodności. Podmiot stosujący ma krótszą listę obowiązków z art. 26, ale także one wymagają przygotowania. Kwalifikacja wyznacza więc budżet i kolejność prac, a nie termin, który zaraz upływa.

Jeden przepis z art. 6 nie został przesunięty. Ustęp 5 zobowiązuje Komisję Europejską do wydania wytycznych o praktycznym stosowaniu tego artykułu, a termin upłynął 2 lutego 2026 r. Projekt wytycznych Komisja opublikowała 19 maja 2026 r., a konsultacje zamknęła 23 lipca 2026 r. W październiku 2026 r. dokument nadal jest projektem, a przyjęcie wersji ostatecznej Komisja zapowiada do końca 2026 r. Organizacja, która kwalifikuje swoje zastosowania dzisiaj, opiera się na brzmieniu rozporządzenia.

Co trzeba ustalić przed decyzją

System AI wysokiego ryzyka — dwie drogi kwalifikacji

Pierwsza droga dotyczy produktów. System AI wysokiego ryzyka powstaje tą drogą, gdy spełnione są dwa warunki naraz (art. 6 ust. 1). System ma być przeznaczony do wykorzystania jako związany z bezpieczeństwem element produktu objętego unijnym prawodawstwem harmonizacyjnym z załącznika I albo sam być takim produktem. Drugi warunek to poddanie tego produktu ocenie zgodności przez stronę trzecią na podstawie tego prawodawstwa. Załącznik I obejmuje m.in. zabawki, dźwigi i wyroby medyczne, więc pierwsza droga dotyczy przede wszystkim producentów. Maszyny przeniesiono do sekcji B załącznika I, a dla systemów AI wysokiego ryzyka związanych z produktami z tej sekcji rozporządzenie stosuje się tylko w wąskim zakresie (art. 2 ust. 2).

Druga droga dotyczy zastosowań. System wymieniony w załączniku III to co do zasady system AI wysokiego ryzyka (art. 6 ust. 2). Ta droga nie wymaga żadnego związku z produktem z załącznika I. W mojej ocenie tą drogą trafia do kwalifikacji większość organizacji spoza produkcji, bo załącznik III opisuje przede wszystkim zastosowania, a nie branże.

Obie drogi sprawdza się osobno. Producent, który wbudowuje moduł AI we własne wyroby i jednocześnie używa narzędzia do oceny kandydatów, ma dwa niezależne pytania kwalifikacyjne.

Kiedy system nie jest elementem bezpieczeństwa

Rozporządzenie 2026/1744 dopisało do art. 6 trzy ustępy porządkujące pierwszą drogę. Nie kwalifikują się jako elementy bezpieczeństwa systemy wykorzystywane wyłącznie do niezwiązanych z bezpieczeństwem aspektów wskazanych w przepisie (ust. 1a). Przepis wymienia pomoc użytkownikom i optymalizację skuteczności działania. Wymienia też efektywność usług, automatyzację lub udogodnienia oraz kontrolę jakości. Wyjątek od tego wyłączenia jest jeden. Gdy awaria albo nieprawidłowe działanie systemu zagrażałyby zdrowiu i bezpieczeństwu, system pozostaje elementem bezpieczeństwa (ust. 1b).

Trzeci z nowych ustępów dotyczy trybu oceny zgodności. Produktu, który musi przejść ocenę zgodności przez stronę trzecią wyłącznie ze względu na ryzyko inne niż ryzyko dla zdrowia i bezpieczeństwa, nie uznaje się za spełniający warunek z ust. 1 lit. b (ust. 1c). Przepis podaje jako przykład ryzyko związane z dystrybucją widma radiowego lub zakłóceniami elektromagnetycznymi, które nie wpływają na zdrowie i bezpieczeństwo.

Co opisuje załącznik III

Załącznik III wymienia osiem obszarów. Dwa z nich dotyczą działania organów publicznych lub podmiotów działających w ich imieniu. Są to ściganie przestępstw (obszar 6) oraz zarządzanie migracją, azylem i kontrolą graniczną (obszar 7). Obszar 8 obejmuje systemy wspomagające organ wymiaru sprawiedliwości w badaniu i interpretacji faktów i prawa oraz w stosowaniu prawa. Obejmuje też podobne wykorzystanie w alternatywnych metodach rozwiązywania sporów. Należą do niego również systemy przeznaczone do wywierania wpływu na wynik wyborów lub referendum lub na zachowanie osób fizycznych podczas głosowania w wyborach lub referendach. Nie obejmuje to systemów, na których wyniki osoby fizyczne nie są bezpośrednio narażone. Przykładem są narzędzia do organizowania, optymalizacji lub strukturyzowania kampanii politycznych od strony administracyjnej lub logistycznej. Poza wsparciem organów wymiaru sprawiedliwości obszar 8 może dotyczyć także zwykłej organizacji, podobnie jak pozostałe pięć obszarów.

W mojej ocenie organizacje najczęściej dotyka obszar czwarty, obejmujący zatrudnienie, zarządzanie pracownikami i dostęp do samozatrudnienia. Mieszczą się w nim narzędzia do rekrutacji i wyboru kandydatów, w tym do umieszczania ukierunkowanych ogłoszeń oraz filtrowania podań. Mieszczą się też systemy przeznaczone do podejmowania decyzji wpływających na warunki stosunków pracy oraz decyzji o awansie lub rozwiązaniu umownego stosunku pracy. Obszar obejmuje również przydzielanie zadań na podstawie indywidualnego zachowania, cech osobowości lub charakteru oraz monitorowanie lub ocenę wydajności i zachowania pracowników.

Obszar piąty obejmuje dostęp do usług podstawowych, w tym ocenę zdolności kredytowej osób fizycznych oraz ocenę ryzyka i ustalanie cen wobec osób fizycznych w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych. Obszar pierwszy dotyczy biometrii, drugi elementów bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej, a trzeci kształcenia i szkolenia zawodowego. Z oceny zdolności kredytowej wyraźnie wyłączono systemy służące wykrywaniu oszustw finansowych.

Załącznik opisuje przeznaczenie systemu, a nie kategorię narzędzia. To samo narzędzie oparte na modelu językowym zostaje poza załącznikiem przy podpowiadaniu treści pisma i wchodzi do obszaru czwartego przy filtrowaniu zgłoszeń kandydatów. Jeżeli dostawca nie przewidział takiego przeznaczenia, a system staje się przez nie systemem wysokiego ryzyka, jego dostawcą staje się organizacja nadająca to przeznaczenie (art. 25 ust. 1 lit. c).

Kiedy odstępstwo z art. 6 ust. 3 rzeczywiście działa

Odstępstwo wymaga spełnienia dwóch warunków naraz. Pierwszy jest ogólny. System nie może stwarzać znaczącego ryzyka szkody dla zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych osób fizycznych. Przepis dopowiada, że mieści się w tym brak znaczącego wpływu na wynik procesu decyzyjnego. Drugi warunek to jedna z czterech sytuacji wskazanych w przepisie.

• system jest przeznaczony do wykonywania wąsko określonego zadania proceduralnego;
• system jest przeznaczony do poprawienia wyniku czynności zakończonej wcześniej przez człowieka;
• system jest przeznaczony do wykrywania wzorców decyzyjnych albo odstępstw od nich i nie ma zastępować wcześniejszej oceny człowieka ani na nią wpływać bez odpowiedniej weryfikacji przez człowieka;
• system jest przeznaczony do wykonywania zadań przygotowawczych do oceny istotnej dla przypadku z załącznika III.

Skrócenie tego przepisu do samej listy prowadzi do błędnej kwalifikacji. Narzędzie wykonujące wąsko określone zadanie proceduralne pozostaje systemem wysokiego ryzyka, jeżeli mimo to stwarza znaczące ryzyko szkody.

Profilowanie zamyka odstępstwo

System z załącznika III, który dokonuje profilowania osób fizycznych, to zawsze system AI wysokiego ryzyka (art. 6 ust. 3 akapit trzeci). Rozporządzenie nie tworzy własnej definicji profilowania. Odsyła do art. 4 pkt 4 RODO, czyli do zautomatyzowanego przetwarzania danych osobowych służącego ocenie czynników osobowych osoby fizycznej (art. 3 pkt 52).

To odesłanie ma praktyczny skutek. Rejestr czynności przetwarzania i ocena skutków dla ochrony danych często dają już materiał do odpowiedzi na pytanie o profilowanie. Rejestr z art. 30 RODO nie wymaga jednak wskazania profilowania, a ocena skutków jest obowiązkowa tylko przy przetwarzaniu mogącym powodować wysokie ryzyko (art. 35 RODO). Brak wpisu nie przesądza więc, że profilowania nie ma. Zestawienie wykazu zastosowań AI z tymi dokumentami jest punktem wyjścia, a nie odpowiedzią. Narzędzie oceniające kandydatów albo mierzące wydajność pracowników zwykle mieści się w obszarze czwartym załącznika III i jednocześnie profiluje osoby fizyczne.

Kto dokumentuje ocenę, że to nie jest system AI wysokiego ryzyka

Obowiązek udokumentowania oceny obciąża dostawcę. Dostawca, który uznaje system z załącznika III za system niebędący systemem wysokiego ryzyka, dokumentuje swoją ocenę przed wprowadzeniem systemu do obrotu lub oddaniem go do użytku. Podlega przy tym obowiązkowi rejestracji z art. 49 ust. 2 i przedstawia dokumentację oceny na wniosek organu (art. 6 ust. 4). Podmiot stosujący własnego obowiązku dokumentowania w tym przepisie nie ma.

Mimo to warto zapisać własną kwalifikację wraz z uzasadnieniem. Od niej zależy, które obowiązki organizacja będzie musiała wykonać i kiedy zacząć przygotowania. Zmiana przeznaczenia gotowego narzędzia, po której staje się ono systemem wysokiego ryzyka, przenosi też na organizację rolę dostawcy wraz z obowiązkami z art. 16 (art. 25 ust. 1 lit. c). Tę i dwie pozostałe sytuacje z art. 25 ust. 1 opisuje materiał Kiedy organizacja stosująca AI staje się dostawcą systemu?.

Kwalifikację przeprowadza dostawca według przeznaczenia, które sam nadał systemowi (art. 3 pkt 12). Jeżeli uzna, że system z załącznika III nie jest systemem wysokiego ryzyka, dokumentuje swoją ocenę przed wprowadzeniem go do obrotu lub oddaniem do użytku (art. 6 ust. 4). Podmiot stosujący sprawdza, czy jego użycie mieści się w tym przeznaczeniu. Instrukcja obsługi systemu wysokiego ryzyka zawiera opis jego przeznaczenia (art. 13 ust. 3 lit. b). W bazie danych UE dostawca lub, w stosownych przypadkach, jego upoważniony przedstawiciel rejestruje siebie i system wysokiego ryzyka z załącznika III spoza obszaru infrastruktury krytycznej. Rejestruje też system uznany przez dostawcę za niebędący systemem wysokiego ryzyka wraz z warunkiem lub warunkami z art. 6 ust. 3 (art. 49 ust. 1 i 2 oraz załącznik VIII). Informacje z bazy są co do zasady dostępne publicznie (art. 71 ust. 4). Gdy dostawca nie podaje kwalifikacji, warto zażądać jej na piśmie. Do czasu odpowiedzi warto przyjąć, że system AI używany w zastosowaniu wymienionym w załączniku III jest systemem AI wysokiego ryzyka (art. 6 ust. 2).

Co kwalifikacja oznacza dla podmiotu stosującego

Podmiot stosujący system AI wysokiego ryzyka ma obowiązki z art. 26. Używa systemu zgodnie z instrukcją obsługi i powierza nadzór ze strony człowieka osobom z niezbędnymi kompetencjami, przeszkoleniem i uprawnieniami oraz wsparciem (ust. 1 i 2). Monitoruje działanie systemu (ust. 5). Gdy ma powody sądzić, że system może stwarzać ryzyko w rozumieniu art. 79 ust. 1, bez zbędnej zwłoki informuje dostawcę lub dystrybutora oraz organ nadzoru rynku i zawiesza wykorzystywanie systemu. Rejestry zdarzeń pod swoją kontrolą przechowuje co najmniej sześć miesięcy, chyba że przepisy stanowią inaczej (ust. 6). Pracodawca informuje pracowników, których to dotyczy, i ich przedstawicieli przed oddaniem systemu do użytku lub jego wykorzystaniem w miejscu pracy (ust. 7). Przy systemach wysokiego ryzyka z załącznika III podmiot stosujący informuje osoby fizyczne o wykorzystaniu wobec nich systemu, jeżeli podejmuje decyzje ich dotyczące lub uczestniczy w ich podejmowaniu (ust. 11). Te obowiązki stosuje się od 2 grudnia 2027 r. wobec systemów wysokiego ryzyka z załącznika III i od 2 sierpnia 2028 r. wobec systemów wysokiego ryzyka z załącznika I.

Od 2 grudnia 2027 r. ocenę skutków dla praw podstawowych przed wdrożeniem systemu wysokiego ryzyka z załącznika III spoza obszaru infrastruktury krytycznej przeprowadzają też podmioty wskazane w art. 27 ust. 1. Są to podmioty prawa publicznego lub podmioty prywatne świadczące usługi publiczne oraz podmioty stosujące systemy wysokiego ryzyka do oceny zdolności kredytowej osób fizycznych lub do oceny ryzyka i ustalania cen wobec osób fizycznych w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych.

Sześć pytań, które porządkują kwalifikację

Pytanie	Co ustalić	Gdzie szukać
Czy system jest związanym z bezpieczeństwem elementem produktu?	przeznaczenie systemu oraz tryb oceny zgodności produktu	art. 6 ust. 1 i ust. 1a–1c, załącznik I
Czy zastosowanie mieści się w załączniku III?	przeznaczenie nadane przez dostawcę i do czego organizacja realnie używa narzędzia	art. 6 ust. 2, załącznik III
Czy działa odstępstwo?	brak znaczącego ryzyka szkody oraz jeden z czterech warunków	art. 6 ust. 3 akapit pierwszy i drugi
Czy system profiluje osoby fizyczne?	działanie systemu, a pomocniczo rejestr czynności przetwarzania i ocena skutków	art. 6 ust. 3 akapit trzeci w związku z art. 3 pkt 52
Czy nasze użycie zmienia rolę organizacji?	zakres modyfikacji oraz przeznaczenie nadane narzędziu	art. 25 ust. 1
Od kiedy wymogi realnie wiążą?	droga kwalifikacji oraz data wprowadzenia systemu do obrotu lub użytku	art. 113 akapit trzeci lit. c, art. 111 ust. 2

Najczęstsze błędy

• Kwalifikowanie narzędzia zamiast zastosowania. Jedna licencja bywa używana w kilku procesach, a każdy z nich kwalifikuje się osobno.
• Przyjęcie deklaracji dostawcy bez porównania z własnym użyciem. Deklaracja opisuje przeznaczenie nadane przez dostawcę, nie sposób korzystania u odbiorcy.

Wnioski i dalsze kroki

Kwalifikacja jest dziś zadaniem analitycznym, a nie obowiązkiem z terminem. Jej wynik rozstrzyga jednak, ile czasu organizacja realnie ma i na co ten czas przeznaczy. Kolejność pracy może wyglądać tak.

1. Zebrać wykaz zastosowań AI wraz z opisem procesu, w którym narzędzie działa, i osobą odpowiedzialną za jego użycie.
2. Dla każdego zastosowania sprawdzić obie drogi kwalifikacji, a wynik zapisać razem z uzasadnieniem.
3. Zestawić wykaz zastosowań z rejestrem czynności przetwarzania i ustalić dla każdego zastosowania, czy system profiluje osoby fizyczne.
4. Przy zastosowaniach z załącznika III sprawdzić, czy odstępstwo z art. 6 ust. 3 rzeczywiście przysługuje, i opisać oba warunki osobno.
5. Zebrać od dostawców instrukcję obsługi z opisem przeznaczenia i ograniczeń narzędzia oraz pisemną kwalifikację systemu. Jeżeli system ma wpis w bazie danych UE, porównać go z kwalifikacją podaną przez dostawcę.
6. Zaplanować przygotowania dla zastosowań zakwalifikowanych jako wysokie ryzyko, przyjmując 2 grudnia 2027 r. jako datę odniesienia dla systemów z załącznika III i 2 sierpnia 2028 r. dla systemów z załącznika I. Przy systemach wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku przed tymi datami sprawdzić skutek art. 111 ust. 2.
7. Wpisać kwalifikację do przeglądu okresowego, bo zmiana sposobu użycia narzędzia zmienia jej wynik. Kwalifikację warto też sprawdzić po przyjęciu wytycznych Komisji do art. 6, bo organ nadzoru rynku ocenia klasyfikację z art. 6 ust. 3 według tego przepisu i tych wytycznych. Robi to, gdy ma wystarczające powody sądzić, że system jest w istocie systemem wysokiego ryzyka (art. 80 ust. 1).

Materiały powiązane

• Kiedy organizacja stosująca AI staje się dostawcą systemu? — trzy sytuacje, w których razem z rolą przechodzą obowiązki dostawcy
• Co powinien zawierać rejestr zastosowań AI? — wykaz zastosowań, od którego zaczyna się kwalifikacja
• Kto odpowiada za obowiązki przejrzystości z AI Actu? — obowiązki działające niezależnie od poziomu ryzyka

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 (akt w sprawie sztucznej inteligencji), wersja skonsolidowana na 27 lipca 2026 r., art. 2 ust. 2, art. 3 pkt 8, 12 i 52, art. 5, art. 6, art. 13 ust. 3, art. 16, art. 25, art. 26, art. 27, art. 49 ust. 1 i 2, art. 71 ust. 4, art. 79 ust. 1, art. 80 ust. 1, art. 111, art. 113 oraz załączniki I, III i VIII — EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2026/1744 z dnia 8 lipca 2026 r. (akt zbiorczy prawa cyfrowego dotyczący AI), art. 1 w zakresie zmian art. 2, art. 6, art. 111, art. 113 i załącznika I rozporządzenia 2024/1689 — EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO), art. 4 pkt 4, art. 30 i art. 35 — EUR-Lex: eur-lex.europa.eu
• Komisja Europejska, projekt wytycznych dotyczących klasyfikacji systemów AI wysokiego ryzyka, opublikowany 19 maja 2026 r., konsultacje zakończone 23 lipca 2026 r. — dokument pozostaje projektem — Komisja Europejska: digital-strategy.ec.europa.eu
• Komisja Europejska, konsultacje ukierunkowane w sprawie projektu wytycznych dotyczących klasyfikacji systemów AI wysokiego ryzyka — termin przedłużony do 23 lipca 2026 r., przyjęcie wytycznych zapowiedziane do końca 2026 r. — Komisja Europejska: digital-strategy.ec.europa.eu